Çeyrek asır sonra aynı hesaplaşma: Sedat Kıncı’nın öğrencilerinden büyük vefa
Almanya’da ırkçılık, yabancı düşmanlığı ve ayrımcılığı hicivle sahneye taşıyan “Kanaken-Gandhi”nin üzerinden tam 26 yıl geçti. O günlerde Alman bürokrasisini ve göçmenlere yönelik önyargıları sorgulayan oyun, bugün çok daha sert bir siyasal ortamda yeniden seyirci karşısına çıktı. Üstelik aşırı sağcı söylemleriyle tartışılan Almanya için Alternatif’in (AfD), kasım ayı kamuoyu yoklamalarında yüzde 27-28 bandına ulaşarak ülkenin en güçlü partisi konumuna yükseldiği bir dönemde. Göç ve sığınma politikaları sertleşirken, yabancı düşmanlığı ve ayrımcılık tartışmaları da Alman siyasetinin merkezinde. Osman Engin’in 1998 yılında kaleme aldığı romanın soruları bu nedenle hâlâ güncel.
15 Kasım 2023’te yaşamını yitiren tiyatro sanatçısı, oyuncu, senarist, yönetmen ve hoca Sedat Kıncı’nın 2000 yılında sahneye uyarladığı “Kanaken-Gandhi”, ölümünün üçüncü yıldönümünde yardım ve kültür kuruşuşu Mesnet e.v.’nın girişimleriyle prömiyerinin yapıldığı Esslingen’deki Württembergische Landesbühne’ye (Württemberg Eyalet Sahnesi) döndüOyunun yönetmenliğini, Kıncı’nın eski tiyatro topluluğu Tüyo’dan Müşerref Kutlu üstlendi.
Kıncı’nın eski öğrencileri, çalışma arkadaşları ve dostlarının yaklaşık bir yıllık gönüllü emeğiyle hazırlanan oyun, eski öğrencisi Müşerref Kutlu’nun yönetiminde ayakta alkışlandı. Gösterimin ardından kentin önde gelen tiyatro salonlarından Renitenztheater ile daha önce başlayan görüşmeler de sonuç verdi. Eser, Türk-Alman Kabare Haftaları’nın kapanışında sahnelenecek.
MESNET BAŞKANI KILIÇ’TAN SERT MESAJ: IRKÇILIĞA GEÇİT YOK
İnsani yardım çalışmalarının yanı sıra kültür ve sanat etkinlikleriyle de tanınan Mesnet e.V., gösterimin açılışında siyasi duruşunu açıkça ortaya koydu. Derneğin kurucusu ve başkanı Nazan Kılıç, Mesnet’in kapılarının herkese açık olduğunu, ancak ırkçılığa ve yabancı düşmanlığına bu kapıdan geçit verilmeyeceğini vurguladı. Aşırı sağcı AfD’ye yönelik göndermeler de konuşmanın dikkat çeken bölümleri arasındaydı. Kılıç, aşırı sağın siyasi rengiyle özdeşleşen maviye göndermede bulunarak, ırkçı ve demokrasi karşıtı anlayışların Mesnet’in etkinliklerinde yeri olmadığını ifade etti. Esslingen doğumlu olduğunu hatırlatan Kılıç, böyle bir etkinliği kendi kentinde düzenlemekten duyduğu mutluluğu da dile getirdi.

Mesnet e.V. Başkanı Nazan Kılıç
Mesnet’in kurucu üyelerinden ve başkan yardımcısı Fırat Tuncer de konuşmasında, projenin hazırlanmasında emeği geçenlere teşekkür etti. Derneğin insani yardım çalışmalarına dikkat çekilen konuşmalarda, kültür ve sanat etkinlikleriyle insanları bir araya getirmenin yanı sıra ihtiyaç sahiplerine destek sağlamanın da amaçlandığı belirtildi. Gösterimden elde edilen bilet gelirinin bir bölümü Mesnet’in insani yardım projelerine aktarılacak.
Almanya’da bir göçmen otuz yıl çalışıp vergi ödedikten, çocuklarını büyütüp bütün hayatını bu ülkede kurduktan sonra hâlâ yabancı sayılabilir mi? Osman Engin’in 1998 yılında yayımladığı “Kanaken-Gandhi” romanının temel sorusu buydu. Sedat Kıncı da iki yıl sonra bu soruyu tiyatro sahnesine taşımıştı.
Aradan 26 yıl geçti. Almanya’da göçmen kökenli milyonlarca insan artık üçüncü, hatta dördüncü kuşağa ulaştı. Buna karşılık göç, vatandaşlık, aidiyet ve ayrımcılık tartışmaları siyaset gündeminden düşmedi. Bugün göçün sınırlandırılmasını savunan sağ popülist AfD, kamuoyu yoklamalarında ülkenin en güçlü siyasi partisi konumunda. Federal hükümetlerin göç ve sığınma politikalarında izlediği sertleşme de bu tartışmalara eşlik ediyor.
BU KEZ AFD VE FİLİSTİN DE SAHNEDE
Müşerref Kutlu’nun yönetimindeki yeni yapım, eski oyunun yalnızca yeniden sahnelenmesinden ibaret kalmadı. Almanya’da son yıllarda sertleşen göç politikaları, aşırı sağın yükselişi, AfD’nin siyasi ağırlığı ve Filistin meselesi de güncel göndermelerle metne taşındı.
Oyunun ilk sahnelendiği 2000 yılında Almanya’nın gündeminde vatandaşlık reformu ve göçmenlerin toplumsal konumu vardı. Bugün ise göçün sınırlandırılması, sınır dışı uygulamaları ve Alman kimliğinin nasıl tanımlanacağı siyasi tartışmaların başlıca konuları arasında. Oyunun müzikleri de dikkat çekiciydi.
Halil İbrahim Aslan’ın sazıyla eşlik ettiği yapımda üç Anadolu türküsü Almanca seslendirildi. Türk, Alman ve İtalyan oyuncuların bir araya geldiği topluluk, farklı kültürlerden sanatçıların ortak çalışmasıyla sahneye çıktı. Özellikle salondaki Türk ve Alman gençlerin genç oyunculara gösterdiği coşkulu destek ve güçlü tezahürat dikkat çekti.
PROTOKOLDE SİYASETÇİLER DEĞİL, GENÇLER OTURDU
Gecenin en dikkat çekici ayrıntılarından biri de salondaki oturma düzeniydi. Mesnet e.V., alışılmış protokol uygulamasının tersine ön sıraları siyasetçilere ve toplumun önde gelen isimlerine değil, gençlere ayırdı. Esslingen Belediye Başkan Yardımcısı Yalçın Bayraktar da gençlerle birlikte oturdu. Siyasi temsilciler ve diğer davetliler ise arka sıralarda yer aldı.
Bayraktar, konuşmasında Almanya’ya ilk gelen Türk işçilerinden bugüne uzanan toplumsal değişime dikkat çekti. Bir zamanlar misafir işçi olarak gelen insanların burada aileler kurduğunu, çocuklarının ve torunlarının artık Almanya’nın ekonomik, siyasi ve kültürel yaşamının bir parçası olduğunu vurguladı. Buna rağmen kimin topluma ait sayıldığı sorusunun hâlâ tartışılıyor olmasına işaret etti. Bayraktar’ın konuşmasında mizahın toplumsal eleştirideki rolü de öne çıktı. Bazen bir kahkahanın, uzun bir konuşmadan daha etkili biçimde insanları gerçekle yüzleştirebildiğini anlattı. Sedat Kıncı’nın oğlu Erkin Kıncı da salondaydı. Babasının yıllar önce sahneye taşıdığı oyunu, Bayraktar ile birlikte izledi.
OTUZ YILDIR ALMANYA’DA, AMA HÂLÂ YABANCI
“Kanaken-Gandhi”, Türk-Alman hiciv edebiyatının tanınmış yazarlarından Osman Engin’in aynı adlı romanından uyarlandı.
Romanın kahramanı Osman, otuz yılı aşkın süredir Almanya’da yaşayan, fabrikada çalışan, beş çocuk babası bir Türk göçmen. Alman vatandaşlığına geçmeyi beklerken 52. doğum gününde Yabancılar Dairesi’nden bir mektup alıyor. Ancak beklediği vatandaşlık belgesi yerine sınır dışı edilme kararıyla karşılaşıyor. Üstelik Türkiye’ye değil, Hindistan’a gönderilecek. Bütün bu karmaşanın nedeni, oğlunun Hintli bir sığınmacıya yardım etmek amacıyla babasının kimliğini kullanması. Osman kendisini anlatmaya çalıştıkça Alman bürokrasisinin çarkları arasında daha da sıkışıyor. Sahte evlilik girişimlerinden protestolara, Gandhi’nin şiddetsiz direniş yöntemlerine kadar türlü yollar deniyor. Her girişim yeni bir çıkmaza dönüşüyor.
Osman Engin, okuru güldürürken Alman bürokrasisinin işleyişini, göçmenlere yönelik önyargıları ve ayrımcılığı eleştiriyor. Mizahın arkasında ise Almanya’da yaşayan milyonlarca insanın yakından tanıdığı bir aidiyet sorunu var.
2000 YILINDA AYNI SAHNEDE BAŞLAMIŞTI
Sedat Kıncı, romanı Theater Tüyo topluluğuyla 2000 yılında tiyatroya uyarladı. Prömiyer, Mart 2000’de Esslingen’deki Württembergische Landesbühne’de gerçekleşti. Oyun daha sonra Almanya’nın çeşitli kentlerinde sahnelendi. Diğer taraftan Alman basını da Osman Engin’in hiciv anlayışına ilgi gösterdi.

Romanın Alman bürokrasisine yönelttiği eleştiriler ve göçmenlerin yaşadığı çelişkileri mizahla anlatması, dönemin edebiyat değerlendirmelerinde öne çıktı. Aradan geçen çeyrek yüzyılı aşkın sürede Almanya’nın hükümetleri, göç yasaları ve siyasi dengeleri değişti. Ancak oyunun anlattığı ayrımcılık ve dışlanma deneyimleri güncelliğini korudu.
SON ARZUSUYDU
“Kanaken-Gandhi”nin yeniden sahnelenmesinin arkasında hüzünlü bir hikâye de bulunuyor.
Mesnet e.V kurucu üyesi ve Başkan Yardımcısı Mehtap Sunkak – Aydın, oyunun yeniden seyirciyle buluşmasını çok istiyordu. Mesnet e.V. Başkanı Nazan Kılıç’ın da yakın arkadaşı olan Mehtap’ın bu arzusu, projenin hayata geçirilmesinde belirleyici oldu.
Ancak Mehtap, geçirdiği rahatsızlığın ardından yaşamını yitirdi. Yeniden sahnelenmesini istediği oyunu göremedi. Nazan Kılıç ile Sedat Kıncı’nın eski çalışma arkadaşlarından Müşerref Kutlu arasındaki dostluk, bu düşüncenin somut bir tiyatro projesine dönüşmesini sağladı. Kutlu, 2000 yılındaki Theater Tüyo topluluğunda oyuncu olarak yer almıştı. Bu kez yönetmen koltuğuna oturdu. Yaklaşık bir yıl süren hazırlıklar sonucunda oyun, Sedat Kıncı’nın ölüm yıldönümünde, ilk prömiyerinin yapıldığı sahneye geri döndü.
Yeni yapımın en anlamlı yanlarından biri de Sedat Kıncı’nın yetiştirdiği tiyatro insanlarının yıllar sonra aynı projede buluşmasıydı. Eski öğrencilerinden Süleyman Ersöz oyuncu olarak sahneye çıkarken, Dursun Çalar oyunculuk koçluğunu üstlendi. Ahmet Atık ışık ve ses tekniğinde görev aldı. Sahne arkasında Müslüm Kadir, dekorun kurulması, sahne değişimleri ve oyuncuların koordinasyonuyla ilgilendi. Oyuncu kadrosunda Süleyman Ersöz’ün yanı sıra Tülin Percinli, Bahar Erikli, Neşe Gümüş Dilek, Enrico Bailleu, Larissa Riedel ve Matthias Michaelis yer aldı.
SEDAT KINCI’NIN EŞİ TÜLiN KINCI DA SAHNEDEYDİ
Eşinin yıllar önce tiyatroya uyarladığı eserde rol alması, gecenin en anlamlı ayrıntılarından biriydi. Ayrıca Württembergische Landesbühne’nin resmî programında yönetmenlik künyesinde Sedat Kıncı’nın adı da Müşerref Kutlu ile birlikte yer aldı.
BİLETLER YOK SATTI
Anma gecesi için hazırlanan davetli listesi, etkinliğin siyaset, sanat ve sivil toplum çevrelerinde gördüğü ilgiyi de ortaya koydu.
Davetliler arasında Esslingen Belediye Başkan Yardımcısı Yalçın Bayraktar’ın yanı sıra Hıristiyan Demokrat Birlik (CDU) partili belediye meclisi üyesi Aglaia Handler, Birlik’90 / Yeşiller Partisi Esslingen Belediye Meclisi üyesi Selin Erdoğan, Sol Parti’nin (Die Linke) Stuttgart yönetiminden Aylin Dikme-Gögercin ve Esslingen Göçmen Örgütleri Forumu (FoMi) Başkanı Güven Toymaz yer aldı.
Türkiye Cumhuriyeti’nin Stuttgart Başkonsoluğu’nu temsilen Nilüfer Kula da davetliler arasındaydı. Sanat çevrelerinden oyuncu İrfan Kars ile Stuttgart Renitenztheater’ın Genel Sanat Yönetmeni Roland Mahr da davet edilen isimler arasında bulunuyordu.
Sol Parti’nin Stuttgart İl Örgütü ise Aylin Dikme-Gögercin ve André adlı iki temsilcisiyle etkinliğe katıldı. Parti örgütü daha sonra sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda Mesnet’in antifaşist duruşunu takdir ederek “Kanaken-Gandhi”yi etkileyici bir tiyatro eseri olarak nitelendirdi.
BİR YILLIK GÖNÜLLÜ EMEK
Oyunun yeniden sahnelenmesi için yaklaşık bir yıl boyunca çalışan Mesnet e.V. ekibi, hazırlıkları gönüllü olarak yürüttü.
Projenin organizasyonunda Çiğdem Gökgöz önemli sorumluluk üstlendi. Hazırlık sürecini bir yıl boyunca takip eden Gökgöz, gösterim tarihinde Amerika’da bulunduğu için geceye katılamadı. Provalar için FOMI, Stuttgart-Nord’daki Haus 49, Esslingen İspanyol Veliler Derneği, Kolpinghaus ve Freies Musikzentrum Stuttgart gibi kuruluşlar mekân desteği sağladı. Oyunculardan teknik ekibe kadar yapımda görev alanların gönüllü çalışması, projenin temelini oluşturdu.
SIRADA TÜRK-ALMAN KABARE HAFTALARI VAR
Yaklaşık bir yıllık hazırlığın ardından sahneye çıkan ekip, gösterimin sonunda ayakta alkışlandı. Ancak gecenin bir başka önemli gelişmesi de Stuttgart’ın köklü kabare sahnelerinden Renitenztheater ile ilgiliydi. Aslında Mesnet ekibi ile tiyatro arasında daha önce görüşmeler yapılmıştı. Renitenztheater’ın genel müdürü de ekibiyle birlikte Esslingen’e gelerek oyunu izledi. Gösterimin ardından yapılan görüşmeler sonucunda “Kanaken-Gandhi”nin Stuttgart’ta düzenlenecek Türk-Alman Kabare Haftaları’nın kapanış eseri olarak sahnelenmesi kararlaştırıldı. Böylece Sedat Kıncı’nın 2000 yılında tiyatroya uyarladığı eser, Esslingen’deki anma gösteriminin ardından Stuttgart’ın önemli kabare sahnelerinden birine taşınacak.
Evet tam çeyrek asır önce Sedat Kıncı’nın yönetiminde sahnede sorulan sorular hâlâ yanıt bekliyor. Henüz cevap falan yok. İşte bu kez de bayrağı devralan öğrencileri sahnelerden aynı soruları yöneltmeye devam diyor.
IŞIN ERTÜRK – STUTTGART



















